آکنۀ معمولی یا جوش جوانی، بیماری شایع دوران بلوغ است. این بیماری ممکنست جزئی بوده و با ضایعات کمی همراه باشد و یا به صورت منتشر و التهابی رخ دهد. آکنه مناطقی مانند صورت، پشت و سینه را که دارای غدد سباسۀ فراوان هستند، درگیر می کند. محل درگیری در 98% موارد، صورت است. زمان شروع علائم معمولاً در دوران نوجوانی بوده و در اغلب موارد در پایان این دوران رو به کاهش گذاشته و از حدود 25 سالگی خود به خود بهبود می یابد. شیوع این بیماری به قدری بالاست که برخی افراد آنرا نوعی حالت فیزیولوژیک دوران نوجوانی و بلوغ نامیده اند. گاهی اوقات، بیماران مراجعه به پزشک را با این تصور که ابتلا به آکنه مرحله ای از فرآیند رشد محسوب می گردد، به تعویق می اندازند. این امر ممکنست جراحت دائمی پوست و پیامدهای احتمالی بر روان بیمار را به دنبال داشته باشد. بنابراین باید لزوم درمان را مدنظر قرار داد.
عوامل درمانی: اولین قدم در درمان اکنه، تعیین شدت بیماری است. شمارش تعداد جوش ها روش مناسبی جهت تعیین شدت آکنه نمی باشد، زیرا ممکنست چند عدد آکنۀ بزرگ و کیستیک بیشتر از تعداد زیادی آکنۀ ریز و غیر التهابی، زیبایی را تحت تاثیر قرار دهد.
عوامل درمانی موضعی و خوراکی در مراحل مختلفی از پیدایش آکنه عمل کرده و اثر بخشی دارند که می توان آنها را به تنهایی و یا به صورت ترکیبی به کار برد. در بیشتر موارد، ترکیب دو یا سه دارو کفایت می کند و چنانچه پس از 8-4 هفته درمان، آکنه بهبود پیدا نکرد، باید روش درمانی عوض شود نه اینکه داروی جدید اضافه گردد. یک نکتۀ مهم اینست که بیمار بداند درمانهای موضعی، بیشتر جهت پیشگیری از ایجاد آکنه های جدید است و اغلب اثر چندانی روی جوش های موجود ندارد. بنابراین باید درمان موضعی برای تمام قسمت هایی که احتمال بروز آکنه دارند، انجام گیرد.
ـ ترتینوئین : ( Retin – A ) که رتینوئیک اسید یا اسید ویتامین A نیز نامیده می شود، داروی انتخابی برای آکنۀ خفیف غیر التهابی می باشد. این دارو در اشکال محلول، ژل و کرم موجود است. مکانیسم عمل، افزایش روند ساخت سلولی و کاهش چسبندگی بین سلول های کراتینیزه است. استفادۀ مداوم موضعی، منجر به خشک شدن پوست و نازک شدن لایۀ شاخی شده و پوست را نسبت به آفتاب سوختگی، باد، سرما، خشکی و مواد تحریک کننده مانند الکل و صابون حساس می کند. ترتینوئین، یکبار در روز به صورت یک لایۀ نازک روی پوست مصرف می شود. اکثر بیماران تا هفتۀ نهم الی دوازدهم بهبود می یابند. برخی بیماران، هرگز با ترتینوئین سازگار نمی شوند که چنانچه تا 8-6 هفته ادامه یابد، باید درمان دیگری را انتخاب کرد.
ـ بنزوئیل پراکسید : اثر عمدۀ آن ضد باکتریایی است و بیشتر از همه روی آکنه های التهابی، کیستیک و عفونی تاثیر دارد. بنزوئیل پراکسید، به صورت ژل ( با بنیان آب، الکل، استون یا صابون ) موجود است. این دارو، اثر خود را به صورت خشـک کنندگی و پوسته ریزی نشان می دهد. اکثر بیماران طـی چند روز اول درمان، دچار قرمزی پوست و واکنش شده و معمولاً ظرف یک تا دو هفته سازگاری پیدا می کنند.
ـ داروهای خشک کننده و پوسته دهنده : این مواد جزء قدیمی ترین شیوه ها برای درمان آکنه می باشند. اسید سالسیلیک، رزورسینول و گوگرد، از ترکیبات موجود در این گروه هستند.
ـ آنتی بیوتیک های موضعی : اکثر این لوسیون ها بنیان الکلی دارند. اریترومایسین و کلیندا مایسین از آنتی بیوتیک های رایج مصرفی هستند که برای آکنه های معمولی یا عفونی خفیف مفیدمی باشند.
ـ آنتی بیوتیک های خوراکی : برای درمان انواع آکنه به کار گرفته می شوند. از این دسته می توان به تتراسایکلین، داکسی سایکلین، اریترومایسین، آمپی سیلین، سفالکسین، مینوسیکلین و ... اشاره کرد که عمدتاً به صورت دو بار در روز مصرف میگردند. تجربه نشان داده است که مصرف طولانی آنتی بیوتیک های خوراکی بی خطر است. ولی هر یک از این آنتی بیوتیک ها ممکنست با اثرات نامطلوبی چون عدم تحمل گوارشی، حساسیت، سرگیجه و غیره همراه باشد. معمولاً شروع دارو با دوز بالا و کم کردن آن پس از کنترل بیماری، نتایج بالینی بهتری به دنبال دارد. این هدف معمولاً طی چند هفته تا چند ماه حاصل می شود.
ـ داروهای آنتی آندروژن : این درمان برای آن دسته از مبتلایان که نشانه های بالینی افزایش آندروژن را دارند، به کار می رود. سه دستۀ دارویی برای تنظیم سیستم هورمونی و درمان آکنه استفاده می شود: استروژن ها برای سرکوب آندروژن تخمدانی ( مانند داروی ضد بارداری خوراکی )، کورتیکواستروئیدها برای سرکوب آندروژن غدۀ فوق کلیه ( مانند دگزامتازون یاپردنیزون ) و آنتی آندروژن ها برای عمل در سطح محیطی ( مانند اسپیرنولاکتون )
روآکوتان (Roaccutane (Switzerland Roche : ایزوترتینوئین ( B-cis رتینوئیک اسید ) با نام تجارتی آکوتان، مؤثرترین داروی در دسترس جهت درمان آکنۀ التهابی و کیستیک می باشد که طی 20 سال گذشته، انقلابی در درمان آکنۀ شدید ایجاد نموده است. این دارو تمام عوامل اصلی دخیل در ایجاد آکنه را تحت تاثیر قرار داده و به شکل چشمگیری سبب کنترل آکنه و دوره های طولانی مدت بهبود می شود. بیماران دچار آکنه های شدید و به خصوص انواع کیستیک آن، آکنۀ التهابی متوسط که به سایر درمان ها پاسخ نمی دهد، ایجاد اسکار به دنبال آکنه، چرب بودن بیش از حد پوست و انواع غیر معمول یا بد فرم آکنه که در فرد ایجاد افسردگی می نماید، موارد انتخابی برای شروع روآکوتان هستند. روآکوتان تشکیل چربی توسط غدد سباسه، باکتری های پوست و نیز میزان التهاب را کاهش می دهد. در صورتیکه درمان به موقع آغاز گردد، از تشکیل اسکارهای شدید ناشی از آکنه های کیستیک نیز جلوگیری به عمل خواهد آمد.
روآکوتان به صورت کپسول های 40 و 20 و 10 میلی گرمی تهیه شده است. دوز مصرفی آن mg 1-5/0 به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن در روز و طول درمان معمولاً 20 هفته می باشد. آغاز اثر درمانی روآکوتان بعد از 2 هفته است و معمولاً 85% بیماران ظرف مدت 4 ماه بهبود می یابند. در صورتیکه به دورۀ دوم درمان احتیاج باشد، باید حداقل به مدت 8 هفته بین این دو دوره فاصله گذاشت. چرا کـه بعضی از این بیماران بـه دنبال قطع روآکوتان، بتدریجشروع به نشان دادن علایم بهبودی می نمایند.
مادۀ فعال روآکوتان، از طریق دستگاه گوارش جذب شده و در صورت مصرف همزمان روآکوتان با شیر یا غذای چرب، میزان جذب آن افزایش می یابد. حدود سه ساعت بعد از دریافت mg80 روآکوتان، متوسط غلظت خونی آن به ng300-200 در سی سی می رسد. نیمه عمر حذف آن بین 20-10 ساعت است که عمدتاً از طریق صفرا صورت می گیرد.
با توجه به اثرات جانبی مصرف روآکوتان که بیش از 30 مورد می باشد، باید مصرف آن تنها به مواردی محدود شود که فرد مبتلا به آکنۀ ندولر متعدد، به سایر درمان های رایج، مثل آنتی بیوتیک سیستمیک پاسخ نمی دهد. ( ندول ها، ضایعات التهابی با قطر بیش از 5 میلی متر هستند که ممکنست دچار عفونت یا خونریزی گردند. )
عوارض دارو : هر بیمار کاندید مصرف روآکوتان، باید کاملاً در مورد عوارض احتمالی آن مطلع گردد. بیشتر عوارض، وابسته به دوز هستند. شایع ترین عوارض روآکوتان، عوارض خفیف تر آن شامل: خشکی پوست به ویژه ناحیۀ صورت و لب ها که ممکنست با خارش و پوسته ریزی مختصر همراه باشد، قرمزی پوست، خشکی گلو که می تواند منجر به خشونت صدا گردد، خشکی غشاء مخاطی داخل بینی که گاهی با خونریزی توأم است، خشکی و تحریک پذیری چشم ها که ممکنست در آن دسته از بیماران که از لنز تماسی استفاده می نمایند، مشکل ایجاد کند، دردهای عضلانی که در اینصورت باید از ورزش های شدید اجتناب نمود، افزایش موقت ریزش مو و . . . می باشند.
دستۀ دوم، عوارض جدی تر ناشی از این دارو بوده که خوشبختانه شیوع کمتری دارند. شامل سر درد، احساس گیجی، ضعف، بیحسی، خستگی، خواب آلودگی، تهوع و استفراغ، تعریق، تغییرات سیکل قاعدگی، تغییرات بینایی، کاهش شنوایی، اختلال تمرکز، کاهش اشتها و وزن، زردی، مشکلات کبدی، کم خونی، تشنج، خشکی مفاصل و عضلات، بیماری التهابی روده، تغییرات خلق ( شامل افسردگی، اختلالات روحی و رفتاری که در موارد نادر به افکار و اقدام به خود کشی می انجامد )، عفونت های سیستمیک یا موضعی ( نظیر عفونت بافت احاطه کنندۀ بستر ناخن )، افزایش پیگمانتاسیون پوستی، تورم غدد، التهاب ملتحمه، دیستروفی ناخن، حساسیت به نور، دفع خون یا پروتئین در ادرار، التهاب عروقی، تغییرات سطح گلوکز خون (به ویژه در بیماران دیابتی )، افزایش سطح اسید اوریک خون که می تواند در مقادیر بالا، عملکرد کلیه را مختل نموده و یا در افراد مبتلا به نقرس سبب بروز حملۀ جدید شود، کاهش سلول های خونی که کم خونی، تسهیل کبود شدگی و خونریزی و نیز افزایش استعداد ابتلا به عفونت را به دنبال دارد و . . .
ـ اثرات سمی روی کبد : عملکرد کبد باید قبل و نیز یکماه بعد از شروع درمان، توسط تست های کبدی چک شده و سپس هر 3 ماه یکبار تکرار گردد.
مواردی از هپاتیت بالینی و نیز افزایش خفیف تا متوسط آنزیم های کبدی در تقریباً 15% افرادی که تحت درمان با روآکوتان هستند، دیده می شود. گاهی اوقات حین ادامۀ مصرف دارو و یا با کاهش دوز آن، سطح این آنزیم ها به حد نرمال برمی گردد. چنانچه سطح آنزیم های کبدی به حد نرمال برنگشته و یا شک به بروز هپاتیت وجود داشته باشد، باید دارو را قطع و به بررسی علت آن پرداخت.
ـ ناراحتی های روانی : روآکوتان می تواند منجر به بروز افسردگی، سایکوز و به صورت نادر تفکر خودکشی یا مبادرت به خودکشی شود. مکانیسم این وقایع هنوز شناخته نشده است. چنانچه این علایم، حین روآکوتان تراپی آشکار شوند، تنها قطع دارو کافی نیست و باید ارزیابی بیشتری صورت گیرد.
ـ افزایش خوش خیم فشار داخل جمجمه : مصرف روآکوتان با افزایش فشار داخل جمجمه همراه بوده است. نشانه های اولیۀ آن سردرد، تهوع، استفراغ و اختلال بینایی هستند . بیمارانی که دچار این علایم می شوند، باید از لحاظ تورم دیسک بینائی معاینه و در صورت مثبت بودن نتیجه، روآکوتان سریعاً قطع و به نورولوژیست ارجاع داده شوند.
ـ کدورت قرنیه : در صورت بروز هرگونه مشکل بینایی در زمان مصرف این دارو، باید مصرف آنرا قطع کرده و حتماً معاینۀ چشمی صورت گیرد. موارد مشاهده شده از کدورت قرنیه، اکثراً در پیگیری 7-6 هفته بعد از قطع روآکوتان، برطرف شده بودند.
ـ متابولیسم چربی ها : قبل از شروع مصرف روآکوتان و بعد از آن با فواصل معین باید میزان چربی های خون را اندازه گیری نمود. برخی از بیماران دریافت کنندۀ روآکوتان افزایش تری گلیسرید، کاهش HDL و افزایش سطح کلسترول خون را تجربه می کنند. این تاثیرات بر تری گلیسرید، HDL و کلسترول، به دنبال قطع روآکوتان قابل برگشت هستند. معمولاً پاسخ چربی خون به مصرف روآکوتان، ظرف 4 هفته رخ می دهد. بیماران چاق، دیابتی، الکلی و دارای زمینۀ خانوادگی مثبت، بیشتر مستعد افزایش تری گلیسرید هستند. تری گلیسرید بیش از 800 میلی گرم درصد، ریسک ابتلا به پانکراتیت را هم بالا می برد.
ـ دیابت : در بیماران دیابتی، تعیین مکرر قند خون در دوران استفاده از روآکوتان توصیه می شود. همچنین موارد جدید از بروز دیابت در زمان مصرف روآکوتان گزارش شده است.
ـ کاهش دید شبانه : با توجه به اینکه وقوع این امر ناگهانیست، بیماران باید نسبت به این عارضۀ بالقوه آگاه شده و برای رانندگی و یا کار با ماشین آلات در طی شب، احتیاطات لازم را به عمل آورند.
هیپراستوزیس : به دنبال مصرف مقادیر بالای روآکوتان، به خصوص برای درمان مواردی غیر از آکنه، مواردی از افزایش بافت استخوانی ملاحظه شده است. رادیوگرافیهای کنترل که در مطالعات آینده نگر از بیماران درمان شده با روآکوتان بعمل آمده، نمونه هایی از هیپراستوزیس استخوانی را نشان داده است.
ـ بیماری التهابی روده : این عارضه، بیشتر در بیماران دارای سابقۀ ناراحتی های روده ای مشـاهده می شـود. در کلـیۀ بیمارانی کـه درد شکـمی،
خونریزی از مقعد و یا اسهال شدید را تجربه می کنند، مصرف روآکوتان باید قطع شود.
مهمترین عارضه در رابطه با مصرف روآکوتان، تراتوژن بودن آنست. ریسک بالای ابتلای جنین به نقائص و ناهنجاری های متعدد مادرزادی و نیز سقط، مصرف آنرا در خانم های باردار، مطلقاً ممنوع ساخته است. حتی در خانم های غیر حامله که در سن و شرایط باروری قرار دارند، استفاده از یک روش مؤثر جلوگیری از بارداری، به طور مداوم از یکماه قبل تا یکماه بعد از مصرف روآکوتان ضروریست. حتی اغلب به استفادۀ همزمان از دو روش توصیه می شود. خانم هایی که در سن باروری هستند، باید پیش از شروع مصرف، از نظر رد بارداری آزمایش شده و مصرف دارو را از روز دوم یا سوم قاعدگی آغاز کنند. در دورۀ مصرف نیز باید به طور ماهیانه، تست بارداری انجام شده و به بیمار اطلاعات کافی در مورد عواقب بروز بارداری در این دوران داده شود. همچنین در دوران شیردهی نیز باید مصرف روآکوتان را قطع نمود.
چند نکته :
با توجه به شباهت ساختمانی روآکوتان به ویتامین A، بیماران باید از مصرف مقادیر بالای مکمل حاوی ویتامین A اجتناب کنند تا از بروز اثرات سمی آن جلوگیری به عمل آید.
تجویز روآکوتان تنها باید توسط تشخیص و توصیۀ پزشک متخصص و معتبر پوست انجام گیرد.
باید به بیماران یادآور شد که گاهی ضایعات پوستی در حین درمان با روآکوتان، به خصوص در دورۀ اولیه، بدتر می شوند که این حالت گذراست.
توصیه شده است که بیماران، در طی درمان و یک ماه بعد از قطع این دارو، از اهداء خون خودداری کنند.
برای شروع مصرف روآکوتان عجله نکنید. پیش از آغاز استفاده، کلیۀ مزایا و معایب آنرا سنجیده و کاملاً از پروسه ای که قصد شروع آنرا دارید آگاه باشید. فراموش نشود که روآکوتان یک داروی بسیار مهم با دستور العمل خاص مصرف است، نه یک عامل زیبایی که به راحتی در دسترس همگان قرار گیرد.
