سلامت و بهداشت از اركان مهم و از عوامل مؤثر توسعة پايدار در هر جامعه است و البته نقش دارو در اين ميان بسيار اساسي، مؤثر و تعيين كننده است. بدین سبب که دارو عمدتاً به عنوان آخرين و حساس ترين مرحله در چرخة سلامت و بهداشت اثر خود را آشكار مي سازد. بشر براي رفع نيازهاي اولیه خود در جهت تسكين و فرو نشاندن دردها و آلام خود از دارو استفاده مي كرده است. آشکار است داروهاي مورد استفاده تنها داروهاي طبيعي بوده و بخش عمده اي از آنها را گياهان دارويي تشكيل مي داده است.
آمار نشان مي دهند كه در سال 2001 فروش دارو در جهان 5/387 ميليارد دلار بوده، در سال 2002 اين رقم به 6/420 ميليارد دلار رسيده و در سال 2006 به 3/618 ميليارد دلار خواهد رسيد.
ده دارو با فروش بیش از 3 میلیارد دلار در سالهای 2000 و 2001
|
محصول |
كاربرد درماني |
فروش سال 2000
(ميليارد دلار) |
فروش سال 2001
(ميليارد دلار) |
فروش سال 2002 (ميليارد دلار)
بر اساس دو گزارش مختلف |
|
Celecoxib (Celebrex) |
آرتريت |
6/2 |
1/3 |
3 |
3 |
|
Lansoprazole (Prevacid) |
اولسر |
5/2 |
1/3 |
7/3 |
6/3 |
|
Amlodipine (Norvasc) |
فشار خون |
3/3 |
5/3 |
8/3 |
4 |
|
Olanzapine (Zyprexa) |
اسكيزوفرني |
3/2 |
3 |
6/3 |
4 |
|
Human Insuline (Humulin) Novulin, Humolog) |
ديابت |
5/3 |
4 |
- |
2/4 |
|
Omeprazole (Prilosec) |
اولسر |
2/6 |
3/7 |
2/6 |
2/5 |
|
Interferons (Intron, Betaferon, Rebif, Avonex) |
سرطان،
مالتيپل اسكلروزيس،
هپاتيت C |
1/3 |
4/3 |
- |
6/5 |
|
Simvastatin (Zocor) |
چربي خون |
2/5 |
5/5 |
6/5 |
2/6 |
|
Erythropoietin (Procrit, Eprex, Epogen, Espo, Epogin, Arnesp, NeRecormon) |
آنمي ( كم خوني ) |
5/5 |
4/6 |
__ |
6/8 |
|
Atorvastatin (Lipitor) |
چربي خون |
5 |
4/6 |
9/7 |
6/8 |
دارو در ایران
در كشور ايران با وجود بيش از 50 كارخانه داروسازي و نیز وجود كارخانه هاي گياهان دارويي، داروهاي گياهي و داروهاي بيولوژيك، در سال 1379 بالغ بر 7/18 ميليارد عدد دارو به ارزش بيش از 3400 ميليارد ريال به فروش رسيده است (23 ميليارد ريال از رقم مذکور مربوط به داروهاي تك نسخه اي است) كه در مقايسه با آمار مصرف دارو در سال 1378، 12 درصد رشد مصرف عددي و حدود 33 درصد رشد مصرف ريالي را نشان می دهد. در ضمن به جمع ريالي فوق بايد حدود 200 ميليارد ريال يارانه پرداختي توسط دولت را (که براي داروهاي توليد داخل و وارداتي پرداخت شده) اضافه کرد.
با امكان صدور مجوز واردات دارو با ارز آزاد، امكان ورود و عرضه داروهاي جديدتر و در مواقع كمبود دارويي، وارد شدن داورهاي توليد داخل در حجم انبوه و به فوريت نيز بر رشد مصرف ريالي داورها تأثير گذار بوده است.چنانچه جمعيت كشور در سال 1379 شصت و چهار ميليون نفر در نظر گرفته شود، بطور متوسط هر ايراني بالغ بر 292 عدد دارو به ارزش 53125 ريال دارو مصرف كرده است. اين مقدار در سال 1381 به 313 عدد دارو به ارزش 200ر83 ريال براي هر فرد رسيده است و در سال 1382 با محاسبة 9 ماه از سال و جمعيت 66 ميليون، تعداد 351 عدد دارو در سال براي هر فرد قابل مشاهده است و مبلغ 654ر84 ريال سرانه دارو پيش بيني سال 82 است).
به هر حال آنچه را که باعث افزايش مصرف و يا مصرف بي رويه دارو مي شود، ميتوان درمؤلفه هاي زير جستجو نمود:
فرهنگ عمومي مصرف دارو
الف – فرهنگ عامة مردم
بسياري از مردم به دلايل مختلف تنها راه درمان را استفاده از دارو مي دانند و حتي در پاره اي اوقات آنرا محدود به مصرف شكل خاصي از دارو، مثلاً داروي تزريقي مي دانند. این افراد در مراجعه به پزشك درخواست داروي تزريقي مي کنند، يا از پزشك درخواست داروهاي خاصی را می کنند كه به تشخيص خودشان براي درمان آنها مؤثر است. طبیعی است كه اين نوع تفكر و این روش مقابله با بيماري، پزشك را وادار به نوشتن اقلام زيادي دارو مي نمايد كه مسلماً در افزايش مصرف دارو نقش عمده اي دارد.
ب- فرهنگ نسخه نويسي
عمدة مصرف دارو، در پي نوشتن نسخة دارويي توسط پزشك صورت مي گیرد متوسط اقلام دارويي كه در كشور ما در يك نسخه نوشته مي شود 6/3 قلم مي باشد، در حاليكه در كشورهاي پيشرفته اين رقم 5/1 است. يكي از دلايل اين تفاوت ارقام، مسئله اي است كه در فرض قبل ياد شد. البته در پاره اي از اوقات ممكن است، پزشک تشخيص كاملاً افتراقي در مورد بيماري نداشته باشد یا اينكه بخواهد ساير عوارض بيماري را كه معمولاً با درمان بيماري خود بخود از بين می رود بطور همزمان درمان كند. در نتيجه تعداد اقلام بيشتري دارو در نسخه نوشته مي شود كه افزايش مصرف دارو را در پی خواهد داشت.
ج - خوددرماني
بيماري در حقيقت، از میان رفتن سلامتي است. این سلامتي كه تا قبل از گرفتار شدن شخص به بيماري وجود داشته است. بنابر اين شخص بيمار علاوه بر آزردگی جسمانی مقداري افسردگی هم دارد و لذا سعي مي كند با توجه به خصوصيات زمان سلامت و نیز حالت بيماري، شخصاً به درمان خود بپردازد، یا از درمانهايي كه شخص دیگری با بيماريهاي مشابه استفاده كرده، استفاده نمايد. در این مورد علاوه بر اينكه اصل مسئله دچار اشكال است. مصرف دارو را افزايش مي یابد و البته درمان نيز صورت نمي پذيرد. و افزون بر این، حجم زيادي دارو در خانه ها باقي مي ماند.
د ـ مراجعه به پزشك هاي متعدد
بيمار با مراجعه به پزشك و پس از گذشت يك يا دو روز مصرف دارو و عدم مشاهدة بهبودي مجدداً به پزشك ديگري جهت مداوا مراجعه مي نمايد. اين مراجعات مکرر به پزشكان گوناگون براي درمان يك بيماري، ضمن آنكه ممكن است پزشکان از داروهاي تجويز شده در معالجة قبلي بی اطلاع باشند (كه البته زياد هم اتفاق مي افتد) باعث تضاد اثر داروها می شود و علاوه بر آنكه مشكلاتي را نيز براي بيمار به همراه دارد مصرف دارو را نيز افزایش می دهد.
چنانچه طرح پزشك خانواده اجرا شود و هر شخصي براي درمان فقط به يك پزشك مراجعه كند و در صورت صلاحديد آن پزشك، با توجه به نوع بيماري به پزشكان متخصص ديگر مراجعه نمايد، ضمن برطرف شدن مشكل ياد شده، سابقه و پروندة بيماري و بيمار هميشه در نزد پزشك خانواده وجود خواهد داشت. اين امر در بحث درمان و مصرف دارو بسيار مهم و حياتي است و در كاهش مصرف دارو نقش عمده اي را ايفا خواهد كرد.
بيمه هاي درماني
نابساماني در امر بيمه هاي درماني، تعدد وجود بيمه هاي درماني متعلق به دولت، مانند بيمه خدمات درماني، تأمين اجتماعي، نيروهاي مسلح، صنعت نفت و غيره باعث نابساماني در مراكز درمان شده است. همچنين تعرفه هاي متفاوتي كه در بيمه ها وجود دارد بر این نابساماني افزوده است. از ديگر مشكلات بيمه هاي خدمات درماني توزيع دفترچه هاي خدمات درماني است كه در دست مردم قرار دارد و صاحبان آن می توانند به هر شكل و به هر ميزان كه بخواهند به هر پزشك و به هر مركز درماني مراجعه کنند. این امر براي سازمانهاي بيمه گر نيز مشكلاتي را به همراه دارد كه در اين رابطه سازمانهاي ديگر با عامل حق سرانه با دولت تعامل مالي دارند. متأسفانه هر ساله صدها ميليارد تومان بدهي به مراكز درماني و دارويي و مشكلات بسيار ديگر حاصل اين ارتباط است. طبیعی است که مشكلات سازمان هاي بيمه گر امر درمان و دارو را مختل كرده و آنها را به جاي برنامه ريزي مجبور به حل مشكلات روزمره می کند. و اين نابساماني خود موجب عدم كنترل در مصرف دارو مي شود، هر چند اخيراً سازمانهاي بيمه گر به كنترل نسخ پزشكان پرداخته و محدوديت هايي در اقلام و مبلغ نسخه ها قائل شده اند. اما این راه حل به دليل عدم برنامه ريزي و يكپارچه نبودن بحث درمان راه به جائي نبرده است. لازم است با يك پارچه شدن بحث درمان، بيمه و بيمه گر به اين امر خطير سر و ساماني داده شود تا مصرف دارو نيز سر و سامان گيرد.
عدم رعايت بهداشت عمومي
علي رغم همه پيشرفت هايي كه در امر تحقق بهداشت عمومي در سالهاي اخير داشته ايم باز هم مشاهده مي شود كه در پاره اي از اوقات عدم رعايت برخي از موازين به سادگي موجب بيماريهاي گسترده و فراگير مي شود. وجود اين بيماريهاي گسترده و اپيدمي موجب مصرف حجم وسيعي از دارو ها مي شود. اميد است با عنايت به فعاليت هاي چشمگير در مبارزه با بيماريهاي واگير و غير واگير و با برنامه هاي در دست اجرا، مصرف دارو در اين زمينهء خاص منطقي گردد.
مديريت صحيح در امر دارو
سياست هاي متناوب و متفاوت كه به وسيلة مسئولين امر دارو و بيمه هر روزه اعلام و اعمال مي شود، موجب عدم ثبات در امر روية تجويز و مصرف دارو مي گردد. دارويي از ليست بيمه حذف مي شود و دارويي افزوده مي شود و داروی دیگری گران مي شود. اين عوامل در نوشتن اقلام دارويي در نسخه ها تأثير می گذارد و اين تفاوتها در درمان بيماريها باعث تغييرات مداوم در داروهاي تجويزي مي شود.
عدم توجه رسانه هاي گروهي به امر دارو
دارو همانگونه كه موجب سلامتي مي شود مي تواند سلامتي را به خطر بياندازد. در بسياري از دائرةالمعارف ها و لغتنامه ها دارو را سم معني کرده اند. با توجه به اهميت اين موضوع، رسانه های گروهی آنگونه كه شايسته است، سهم خود را در این مهم ايفا نكرده اند. لازم است رسانه ها براي مردم اين مسئله را به صورتهای مختلف گوشزد نمايند تا مردم از مصرف بي جا و بدون تجويز دارو، جداً خودداري نمايند. يا اينكه توصيه نمايند دارو به طور كامل مصرف شود و در شرايط معمول تا قبل از مصرف كامل دارو از مراجعه مجدد به پزشك كه خود عامل مصرف داروهاي بيشتري است خودداري گردد. اين نوع آموزش مي تواند در مصرف بي رويه و نابجاي دارويي كاملاً مؤثر باشد. حتي چنانچه این گونه مسائل در كتب درسي دانش آموزان گنجانده شود مي تواند عامل مؤثري در كاهش مصرف بيش از حد دارو باشد.
قيمت دارو
در مقايسه با بسياري از كشورها قيمت دارو در ايران بسيار نازل است. اين امر موجب شده است كه دارو از ايران و خصوصاً از مرزهاي شرقي كشور به شكل قاچاق خارج شود. هر چند كه اين امر در مصرف دارو در ايران تأثیر چندانی ندارد اما به هر حال چون دارو از مراكز دارويي (داروخانه) عموماً خارج مي شود نهايتاً به عنوان مصرف دارو تلقي مي شود و آمار مصرف را دچار خدشه مي نمايد.